Pitch accent w języku szwedzkim, cz. 2

Opis historyczno-typologiczny

W poprzednim artykule przybliżyłem strukturę i funkcjonowanie akcentu tonicznego (pitch accentu)
w języku szwedzkim. Zgodnie z obietnicą w tym artykule opowiem więcej o historii tego akcentu
w szwedczyźnie, jej dialektach i pokrewnych językach.

Aby zrozumieć podstawowe prawa i przemiany fonetyczne, które doprowadziły do stabilizacji akcentu pragermańskiego i jego dalszego rozwoju w językach potomnych, należy być świadomym podziałów w obrębie rodziny indoeuropejskiej. By należycie to wyjaśnić, posłużę się opisem zawartym w „Historii języka szwedzkiego […]”.1

akcentyRodzina języków indoeuropejskich (należą do nich prawie wszystkie języki Europy oprócz kilku wyjątków: baskijski, do tego estoński, fiński, węgierski, oraz języki południowej Azji) dzieli się na języki celtyckie (m.in. irlandzki, szkocki gaelicki, manx), italskie (oskijski, umbryjski oraz łacina, której ludowa odmiana dała początek językom romańskim), języki bałtyckie (m.in. zachodniobałtycki pruski oraz żywe do dzisiaj wchodniobałtyckie: litewski, łotewski), słowiańskie (m.in. †s-c-s, rosyjski, czeski, chorwacki, macedoński), indyjskie (m.in. sanskryt oraz hindi/urdu, pendżabski, bengalski), irańskie (m.in. perski, osetyjski, paszto), ponadto grecki, albański i ormiański. Dołączyć do tego można języki odkryte dość niedawno –†tocharskie oraz†hetycki. No i byłbym zapomniał: germańskie. Jak widać, języki indoeuropejskie są rodziną rozległą, używaną oryginalnie na dwóch kontynentach (teoria ta budzi jednak czasem spory), co w bardzo zamierzchłych czasach wykształcania się pojedynczych gałęzi/grup w jej obrębie, miało niemały wpływ na kierunek i charakter tych zmian – nie tylko w zakresie leksyki i morfologii, lecz również (a może przede wszystkim) w zakresie fonetyki i moich ukochanych cech suprasegmentalnych (wspomnianych w poprzednim artykule).

Historia akcentów w językach germańskich

Ważną z punktu widzenia badań nad akcentem zmianą fonetyczną, która zaszła na poziomie pragermańskim, było zastąpienie swobodnego akcentu tonicznego (istniejącego prawdopodobnie w praindoeuropejskim, zachowanego w sanskrycie i klasycznej grece) ekspiratorycznym akcentem padającym na pierwszą sylabę rdzenia:

greka nom patér gen patrós acc patéra voc páter
sanskryt nom pitá gen pitré acc pitáram voc pítar
pragermański nom fáder gen fádurz acc fáderų voc fáder

nom – nominativus, mianownik; gen – genetivus, dopełniacz; acc – accusativus, biernik; voc – vocativus, wołacz

(W tabeli pominąłem diakrytyki tonalne i iloczasowe.). Zmiana ta dotknęła w zasadzie wszystkie języki germańskie. Doprowadziła ponadto do osłabienia nieakcentowanych samogłosek, co da się zauważyć przy analizie słów w poszczególnych stadiach rozwoju szwedczyzny:

PIE: *ph₂tḗr pragermański: *fadēr staronordyjski: faðir staroszw.: faþer szw.: fader

Uważny czytelnik zauważy również widoczną różnicę pomiędzy greką i sanskrytem a pragermańskim: nagłosowe „p” w obu pierwszych odpowiada nagłosowemu „f” w tym ostatnim. Jest to efekt działania prawa Grimma2. Początek drugiej sylaby3: „t” zostało udźwięcznione, co z kolei jest efektem działania prawa Vernera4. Oba prawa są szerzej i obszerniej opisane w internetowych źródłach, nie będę się w nie zagłębiał, jako że nie są bezpośrednim przedmiotem badań w tym artykule.

Powstanie akcentu tonicznego w języku szwedzkim

Ze względu na oczywisty brak jakichkolwiek źródeł cyfrowych z czasów staroszwedczyzny, trudno jest ustalić jednoznacznie dokładną „datę powstania” akcentu tonicznego. Za pewnik można przyjąć, że akcent toniczny w języku szwedzkim nie jest pozostałością po akcencie praindoeuropejskim, a swoistym wynalazkiem na gruncie kontynentalnych języków północnogermańskich. W dalszej części artykułu dowiemy się zresztą, że nie we wszystkich dialektach ten akcent występuje. Jednakże na podstawie danych historyczno-porównawczych i oczywiście synchronicznych jesteśmy w stanie prześledzić rozwój tego akcentu, jego dystrybucję i, co najważniejsze, jego genezę. Spójrzmy na poniższą tabelę:

staronordyjski Islandzki Staroszwedzki szwedzki
faðir faðir faþer fader (AT1)
feðr feður fäþer fäder (AT2)
fótr fótur fōter fot (AT1)
fœtr fætur föter fötter (AT1)
bíta bíta bita bita (AT2)
bítr bítur biter biter (AT1)

Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że wybrałem jakieś kompletnie losowe słowa, dlatego myślę, że należą się wpierw wyjaśnienia:

  1. Słowa ułożone są parami (fader-fäder ojciec, fot-fötter stopa, bita-biter gryźć).
  2. AT1 i AT2 to oczywiście akcent akutowy i grawisowy.
  3. Za islandzki uważam normę po ostatniej większej reformie ortograficznej.
  4. W staroszwedzkim iloczas oznaczony na zasadach ortograficznych obowiązujących w nusvenska5.

Istnieją jednak dwie zasady, które określają, kiedy słowo otrzymuje akcent akutowy, a kiedy grawisowy:

  1. Słowa, które po synkopie są jednosylabowe, otrzymują akcent akutowy.
  2. Słowa dwusylabowe otrzymują akcent grawisowy; samogłoska -e- w słowach fader, fötter, biter jest epentyczna6 i nie wpływa na akcent.
  3. Sufigowany zaimek określony (-en, -et) również nie wpływa na rodzaj akcentu, ponieważ oryginalnie był osobnym słowem ([h]inn, [h]it).

Szwedzkie dialekty a akcent toniczny

Kilka akapitów wstecz powiedziałem, że nie we wszystkich dialektach szwedzkich istnieje rozróżnienie na AT1 i AT2. Chodzi o dwa zespoły dialektalne: finlandssvenska i południowe dialekty szwedzkie prowincji Skåne i Blekinge. W obu zespołach brak tego rozróżnienia jest spowodowany wpływem zewnętrznym – odpowiednio języka fińskiego i duńskiego. Ten pierwszy posiada „zwykłą” akcentuację ekspiratoryczną przeważnie na pierwszą sylabę słowa. Drugi natomiast wykształcił fenomen zwany stød7: zwykle słowa, które w szwedzkim wypowiadane są z akcentem akutowym, w duńskim artykułowane są z dodatkowym zwarciem krtaniowym występującym po samogłosce rdzennej. Stød nie charakteryzuje jednak południowych dialektów szwedzkich.

Paralelny rozwój akcentu w pozostałych językach skandynawskich oraz islandzkim i farerskim

Akcent duński został zaprezentowany w poprzednim ustępie. Trzeci język skandynawski, norweski, charakteryzuje się podobnym (ale nie identycznym) akcentem jak język szwedzki. Jego pochodzenie jest w każdym razie takie samo. Pozostałe języki północnogermańskie, którymi posługują się głównie mieszkańcy krajów nordyckich: Islandii i Wysp Owczych, charakteryzują się dialektem ekspiratorycznym padającym na pierwszą sylabę rdzenia. Pod względem fonetyki farerski jest bardziej innowacyjny od islandzkiego, zaszedł w nim bowiem proces zwany skerpingiem; polega on na uprzednieniu się niektórych samogłosek przed zbitką [gv] i monoftongizacją niektórych dyftongów przed [dʒː]. W farerskim dysasymilacja zbitek typu nn (z *nr), ss (z *sr) doprowadziła do tego, że słowa są często dłuższe od islandzkich kognatów.

Zakończenie

Mam nadzieję, że zaprezentowany rys historyczny przyczyni się do lepszego zrozumienia funkcjonowania akcentu tonicznego we współczesnym języku szwedzkim. W trzecim artykule z serii o pitch accencie przyjrzymy się budowie słów i na jej podstawie określimy zasady, dzięki którym poprawne wymawianie szwedzkich wyrazów powinno być coraz łatwiejsze.

Literatura

Lennart Larsson Svenska språkets historia från urgermansk till nusvensk tid, Kraków 1987


1Lennart Larsson Svenska språkets historia från urgermansk till nusvensk tid, tł. fragmentów własne

2Tak, ten od bajek. Jakub Grimm (starszy brat) sformułował to prawo w książce Deutsche Grammatik w roku 1822.

3ang. „syllable onset”

4Karl Verner, duński lingwista

5„nusvenska” – język szwedzkim w obecnym kształcie, tj. od 1900 roku

6Samogłoska wtrącona, sanskr. „svarabhakti”

7duń. „stød”, szw. „stöt”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Teraz masz możliwość komentowania za pomocą swojego profilu na Facebooku.
ZALOGUJ SIĘ