Pitch accent w języku szwedzkim, cz. 3

pitch_31. Wstęp

W niniejszym artykule chciałbym przybliżyć Czytelnikowi pewne prawidła morfofonologiczne, dzięki którym można poszerzyć swoją znajomość szwedzkiej fonologii i zrozumieć, jak działa szwedzki system akcentuacyjny. W dwóch poprzednich artykułach starałem się przedstawić akcent szwedzki od strony teoretycznej (jak wygląda i dlaczego tak wygląda; jaka jest jego historia). Dziś zaprezentuję tę złożoną maszynę w ujęciu nieco bardziej utylitarnym. Przyjrzymy się konkretnym morfemom i zasadom zmiany/utraty tonu w przypadku łączenia ich z innymi morfemami. Całe to zjawisko nazwać można jednym słowem, którego wytłumaczenie znajduje się poniżej.

2. Morfofonologia

Co to jest? Najprościej mówiąc, jest to gałąź językoznawstwa o nieco nazbyt skomplikowanej nazwie, która bada zależności fonologiczne między morfemami. Morfemy można oczywiście ze sobą łączyć, dzięki czemu zyskuje się nowe słowa. W większości znanych mi języków pociąga to za sobą zmiany fonologiczne, uproszczenia, upodobnienia, zwane również z sanskrycka sandhi. Mutacje te mogą zachodzić zarówno na poziomie fonemów jak i na poziomie suprasegmentalnym, a w przypadku języków tonalnych/języków z akcentem tonicznym często mówi się o sandhi tonalnym. Różnice pomiędzy tymi dwoma określeniami wyjaśniałem w poprzednich artykułach. W języku szwedzkim zmiany w akcentuacji zachodzą w przypadku:

  • złożeń (pamiętać należy, że złożenia z morfemów leksykalnych i morfemów słowotwórczych/fleksyjnych również rozpatrujemy jako pełnoprawne złożenia): “samman|skriv|ning”, “be|arbet|a”, “trygg|het”;
  • pewnych związków wyrazowych typu: “för mycket”, “fröken Svensson”, “vakna upp”.

Zdaję sobie sprawę, że określenia takie jak morfemy leksykalne, słowotwórcze, fleksyjne i związki wyrazowe mogą przerażać mniej zorientowanych w językoznawstwie czytelników, dlatego też poniżej zamieszczam (niezwykle uproszczone) definicje:

  • morfem leksykalny – tworzy “trzon” wyrazu, z reguły jest w danym słowie nadrzędny w stosunku do pozostałych morfemów;
  • morfem słowotwórczy – w połączeniu z morfemami leksykalnymi tworzy nowe słowa należące do różnych części mowy (“żal”:”żałować”) lub też o innym ładunku emocjonalnym (zgrubienia, zdrobnienia – “dom”:”domek”:”domeczek”:”domisko”);
  • morfem fleksyjny – zwany również gramatycznym – dzięki niemu wyposażamy słowo w odpowiednią formę fleksyjną (niezbyt odkrywcze): “fleja”:”fleją”:”flejami”, “kanapa”:”kanapach”:”kanapie”;
  • związek wyrazowy – połączenie dwóch lub więcej wyrazów, często też stałe połączenia zwane kolokacjami: “odnieść sukces”, “nieść znaczenie”, “ponieść porażkę”, “prosić o przebaczenie", “nawet nie czuję, kiedy rymuję”.

W przypadku omawiania szwedzkich złożeń i związków wyrazowych zrezygnuję z wgłębiania się w typologię i nazewnictwo tych związków, “żeby nie przedobrzyć”.

3. Szwedzkie złożenia i fleksja

W tym artykule zajmę się tylko niektórymi częściami mowy – omówienie wszystkich mogłoby równie dobrze być pracą magisterską. Zacznijmy od czasowników, ponieważ ich budowa jest najbardziej przejrzysta (najczęściej kończą się sufiksem -a: “tryck|a”, “gill|a”; jednosylabowe czasowniki mogą być zakończone na inną samogłoskę: “tro”, “slå” itp.). Najprościej mówiąc, bezokoliczniki czasowników wielosylabowych zakończone na -a, niezawierające prefiksów (före-, be-, an-) najczęściej zyskują AT2:

  • “älsk|a”, “räck|a”, “svimm|a”, “tig|a”, “tal|a”, “sätt|a”.

W formach czasu teraźniejszego rodzaj akcentu zależy od końcówki. Czasowniki grupy pierwszej otrzymują AT2, czasowniki pozostałych grup (oprócz trzeciej) otrzymują AT1:

  • “älsk|ar” [gr. I, a. grawisowy], “räck|er” [gr. II, a. akutowy], “svimm|ar” [gr. I, a. grawisowy], “tig|er” [gr. IV, a. akutowy], “tal|ar” [gr. I, a. grawisowy], “sätt|er” [gr. V, a. akutowy].

W wielosylabowych formach czasu przeszłego supinum i imiesłowach wyżej wymieniony typ czasowników zyskuje AT2:

  • “älsk|ade”, “älsk|at”, “älsk|ad” [a. grawisowy],
    “tig|it”, “satte|ø”, “räck|te” [a. grawisowy].

Są jednak sytuacje, w których powyższych zasad nie da się zastosować. Mowa o czasownikach z prefiksami, które modyfikują ich znaczenie (z punktu widzenia semantyki) i często sposób akcentowania (z punktu widzenia morfofonologii), np.:

  • “be-”, prefiks pochodzenia niemieckiego, niezwykle powszechny, o wielu znaczeniach (często kauzatywnym), można go przetłumaczyć na polski jako “o-”, “za-”, “ob-”: “bearbeta”:”opracować”, “besätta”:”obsadzić”. Prefiks ten powoduje zmianę AT2 na AT1 we wszystkich formach. Przykłady słów: “be|tal|a[r/de/t]” [gr. I, a. akutowy], “besätt[a/er]”, “be|satte, “be|satt” [gr. V, a. akutowy];
  • “för-”, prefiks w większości słów również pochodzenia niemieckiego, również o wielu znaczeniach, trudno jest go przetłumaczyć na język polski. Również powoduje zmianę AT2 na AT1 we wszystkich formach. Przykłady: “för|tal|a[r/de/t]” [gr. I, a. akutowy], “för|fall[a/er]”, “för|föll”, “för|fall|it”.

Wspomniałem, że grupa III odstaje nieco od innych czasowników, ponieważ ich sufiks bezokolicznikowy jest zerowy (-ø). Jedyną formą wielosylabową w tym paradygmacie jest forma czasu przeszłego zakończona na -dde: “tro|dde”, “glo|dde”, “sno|dde” [gr. III, a. grawisowy].
Fleksja rzeczowników podlega na ogół zasadom opisanym w pierwszym artykule tej serii: poimek określony nie wpływa na akcent. Końcówka liczby mnogiej natomiast w większości przypadków powoduje pojawienie się AT2:

  • “pojke” [a. grawisowy, l. poj.], “pojk|ar” [a. grawisowy, l. mn.],
  • “vers” [a. akutowy, bo jedna sylaba, l. poj], “verser” [a. grawisowy, l. mn.],
  • “bro” [a. akutowy, bo jedna sylaba, l. poj.], “bro|ar” [a. grawisowy, l. mn.], ale
  • “peng” [a. akutowy, bo jedna sylaba, l. poj.], “peng|ar” [a. akutowy, l. mn.] oraz
  • “kläd|er” [a. akutowy, l. mn.] oraz
  • “strand” [a. akutowy, bo jedna sylaba, l. poj.], “stränd|er” [a. akutowy, uwarunkowane historyczne, l. mn.].

Owe uwarunkowania historyczne opisywałem w poprzedniej części serii. Końcówką liczby mnogiej, która nigdy nie wpływa na akcent jest “-(e)n” (w przypadku rzeczowników rodzaju nijakiego) i wyznacznik formy określonej (-a):

  • “tema”, “teman”, “temana” [a. grawisowy],
  • “barn”, “barnen” [a. akutowy].

Oczywiście inne rzeczowniki nijakie posiadające anomalną końcówkę liczby mnogiej zachowują się tak, jak powinny:

  • “garn”[a. akutowy, r. nijaki, l. poj.], “garner” [a. grawisowy, r. nijaki, l. mn.],
  • “pris” [a. akutowy, r. nijaki, l. poj.], “priser” [a. grawisowy, r. nijaki, l. mn.].

Przymiotniki, których stopień wyższy i najwyższy tworzony jest fleksyjnie przez końcówki dłuższe (-are, -ast(e)), zyskują AT2:

  • “bred” [a. akutowy, bo jedna sylaba, st. równy], “bred|are” [a. grawisowy, st. wyższy],
  • “vit” [a. akutowy, bo jedna sylaba, st. równy], “vit|ast” [a. grawisowy, st. najwyższy], ale
  • “hög” [a. akutowy, bo jedna sylaba, st. równy], “hög|re” [a. akutowy, st. wyższy].

Również przymiotnikowy sufiks liczby mnogiej (-a) powoduje pojawienie się AT2:

  • “svettig” [a. grawisowy, st. równy, l. poj.], “svettiga” [a. grawisowy, st. równy, l. mn.],
  • “svensk” [a. akutowy, st. równy, l. poj.], “svenska” [a. grawisowy, st. równy, l. mn.].

Jednak pytana przeze mnie native speakerka stwierdziła, że w liczbie mnogiej każdy przymiotnik można wypowiadać dowolnie (tj. z AT1 lub AT2). Zasady można wyliczać w nieskończoność. Moim zamiarem jest raczej pokazanie, że język jest niezwykle skomplikowanym zbiorem zasad, które, jeśli się trochę postarać, da się opisać formalnie.

4. Związki wyrazowe

Istnieją w języku szwedzkim pewne słowa, które powodują zmianę akcentu lub jego przesunięcie na inny leksem, np. nieakcentowane słowo “för” (“za”, “zbyt”) sprawia, że następujący po nim przymiotnik wypowiadany jest z AT1:

  • “liten” [a. grawisowy, l. poj.], “för líten” [a. akutowy],
  • “dyra” [a. grawisowy, l. mn.], “för dýra” [a. akutowy].

Zmianę miejsca akcentu powodują przede wszystkim partykuły, które są składnikiem czasowników frazowych, tzw. partikelverb:

  • “vakna” [a. grawisowy, cz. prosty], “vakna úpp” [a. akutowy, cz. frazowy],
  • “börja” [a. grawisowy, cz. prosty], “börja óm” [a. akutowy, cz. frazowy].

Powodują ją również przeróżne związki wyrazowe, zbyt liczne, by je tu wszystkie wymienić:

  • “tio” [a. grawisowy], “liter” [a. akutowy], “vatten” [a. akutowy], “tio liter vátten” [a. akutowy, jak ostatnie słowo],
  • “fru” [a. akutowy], “Svensson” [a. akutowy], “fru Svénsson” [a. akutowy, jak ostatnie słowo],
  • “två” [a. akutowy], “flickor” [a. grawisowy], “två flíckor” [a. grawisowy, jak ostatnie słowo].

5. Zakończenie

To już koniec serii o akcencie w języku szwedzkim. Dowiedzieliśmy się, jak brzmi pitch accent w języku szwedzkim, jak jest zbudowany, poznaliśmy jego historię i dystrybucję. W tym artykule starałem się przybliżyć aspekt morfofonologiczny tego złożonego systemu – mam nadzieję, że w dość przystępny sposób. Zachęcam czytelników do własnych poszukiwań i zadawanie pytań w razie jakichkolwiek niejasności.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Teraz masz możliwość komentowania za pomocą swojego profilu na Facebooku.
ZALOGUJ SIĘ