Szwedzkie czasowniki frazowe

frazowe1. Wstęp

Czasownik w języku szwedzkim może sprawiać uczącym się sporo kłopotów. Nie mam na myśli bynajmniej jego odmiany, która jest dość uboga (brak odmiany przez osoby niesłychanie upraszcza koniugację), a właśnie czasowniki z partykułą (partikelverb). Nie twierdzę oczywiście, że szwedzki ze swoimi czasownikami jest w jakiś sposób wyjątkowy: podobną strukturę (i równie wiele znaczeń) mają angielskie phrasal verbs, niemieckie i holenderskie czasowniki rozdzielnie złożone, polskie czasowniki z przedimkami, gdzie dodatkowo oznaczają one często aspekt. A jednak ich mnogość i częstotliwość występowania zarówno na piśmie jak i w języku mówionym przytłacza wielu uczniów. W chwilach zwątpienia wielu zadaje sobie pytania: gdzie postawić partykułę? Wybrać czasownik z przedimkiem czy partykułą? W jakim miejscu dopełnienie? Jak mam to zaakcentować? To rekcja przyimkowa czy czasownik frazowy? W tym artykule postaram się odpowiedzieć przynajmniej na część tych pytań.

2. Budowa szwedzkiego czasownika frazowego

Czasownik frazowy w języku szwedzkim składa się z czasownika i partykuły, którą jest najczęściej przysłówek (komma hit) lub przyimek (få i). Sama definicja partykuły jest niejednoznaczna (przepraszam wszystkich, którzy zajmują się gramatyką opisową); partykuły są nieodmienne, niesamodzielne i modyfikują znaczenie wyrazów (weźże) lub całych zdań (Det var väl inte bra). Partykuły są również ciekawe z punktu widzenia kognitywistyki, bowiem w przypadku czasowników frazowych modyfikują one ich znaczenie w różnoraki sposób: od ruchu i kierunku czynności, przez sposób jej wykonania,  po aspekt (m. in. dokonaność, powtarzalność). Przykłady czasowników frazowych:

  • känna igen – rozpoznawać,
  • gå itu – rozpadać się (na dwie części),
  • göra om – robić ponownie,
  • känna till – znać (kojarzyć),
  • vara till – istnieć

Przykłady zwrotnych czasowników z partykułą:

  • säga upp sig – zwalniać się (z pracy), ale:
  • ge sig av – oddalać się, udać się (w podróż).

O ile pierwsza lista pokazuje, że partykułą może być wiele różnych słów, druga lista jest dość niepokojąca.

3. Gdzie postawić partykułę?

Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. Wyróżnić można następujące grupy:

  1. ORZECZENIE + DOPEŁNIENIE + PARTYKUŁA (Han hade givit sig av.)
  2. ORZECZENIE + PARTYKUŁA + DOPEŁNIENIE (Jag känner inte till henne.)

Pozycje powyższych części zdania są oczywiście orientacyjne, zależą od szyku zdania (powyżej – szyk prosty). Często jednak stosuje się topikalizację: Henne känner jag inte till. Pisząc dopełnienie, mam tu również na myśli zaimek zwrotny (w języku szwedzkim posiadający osobne formy dla różnych osób gramatycznych). Kiedy nie wiemy, jaki układ wybrać, najlepiej poradzić się słownika. Czasem zdarza się, że obie formy są poprawne. A czasem z powodu różnicy znaczeniowej w ogóle nie możemy wybrać czasownika z partykułą.

4. Wybrać czasownik z przedimkiem czy z partykułą?

Wybór odpowiedniego czasownika również może być nieco problematyczny. Hitkomma czy komma hit? Stryka under czy understryka? Gå på czy pågå? Odpowiedź i na to pytanie nie jest prosta. Zasadą, którą możemy wykorzystać przy nauce, jest fakt, iż czasowniki z przedimkiem mają znaczenie raczej przenośne; najlepiej widać na przykładzie czasownika understryka (podkreślać, akcentować) – stryka under (podkreślić, narysować kreskę).

Oba czasowniki tworzą jednak tę samą formę imiesłowu przeszłego:

  • understryka, stryka under -> understruken

Inne czasowniki frazowe tworzą oczywiście tę formę w ten sam sposób:

  • känna igen -> igenkänd (rozpoznany), taligenkänning (rozpoznawanie mowy)

Często też czasowniki z przedimkiem uważane są za bardziej formalne (jak w przypadku hitkomma).

5. Jak akcentować czasowniki frazowe?

W swoich poprzednich artykułach wspomniałem o zestrojach akcentowych. Czasownik frazowy również tworzy zestrój akcentowy (akutowy), gdzie wyróżniona jest zawsze partykuła:

  • Hon ser ‚ner på alla. – Ona patrzy na wszystkich z góry.
  • Jag ville börja ‚om men nu är det inte möjligt. – Chciałam zacząć od początku, ale teraz nie jest to możliwe.
  • Stryk ‚bort alla ord som inte passar. – Skreśl wszystkie słowa, które nie pasują.

6. To rekcja przyimkowa czy czasownik frazowy?

Istnieje jednak mała grupa czasowników, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak czasownik z przyimkiem, a w rzeczywistości są czasownikami z partykułą, np.:

  • se ‚på – patrzeć, spoglądać – Se på landskapet! – Przyjrzyjcie się krajobrazowi!

Tu należy się zatrzymać. Nieznajomość czasowników frazowych często prowadzi do błędów w zrozumieniu. Z własnego doświadczenia mogę dodać, że problem ten wychodzi na jaw najczęściej podczas głośnego czytania tekstów. Przyjrzyjmy się, jak brzmią dla Szwedów zdania niepoprawnie zaakcentowane:

  • Han hade strukit under de viktigaste orden. – Pogłaskał pod najważniejszymi słowami. Przeciągnął ręką pod najważniejszymi słowami. – zamiast: Podkreślił najważniejsze słowa.
  • Jag tycker om att läsa. – Sądzę o czytaniu. – zamiast: Lubię czytać.
  • Hans avlidna fru sägs gå igen som spöke. – Mówi się, że jego zmarła żona chodzi znowu jak duch. – zamiast: Mówi się, że jego żona objawia się/krąży/jawi się/pojawia się jako duch.
  • Vad håller du på med? – Z czym trzymasz na? – zamiast: Co ty wyrabiasz?

Dla pocieszenia, czasowniki frazowe nie sprawiają kłopotów tylko ludziom. Problem mają z nimi również maszyny. W tym momencie proszę o chwilę skupienia – w telegraficznym (zakrawającym niemal o niepoprawność) skrócie wyjaśnię zasadę funkcjonowania komputerowego przetwarzania języka formalnego (na przykładzie jednego z dynamicznych języków programowania):

  1. Podzielenie tekstu na tokeny ("słowa" języka formalnego) – ciąg znaków języka formalnego jest cięty przez program na słowa, które następnie są tagowane odpowiednimi kategoriami (liczby, identyfikatory, słowa kluczowe).
  2. Następnie wcześniej wygenerowany parser (od łac. pars – część) dopasowuje słowa do stałych wzorców (zasad gramatycznych), tworząc dłuższe jednostki.
  3. W trzeciej fazie tworzone są drzewa zwane AST (Abstract Syntax Tree – abstrakcyjne drzewo składniowe).

Ale co z kontekstem? No właśnie. Znajomość kontekstu w parserze gramatyki formalnej jest emulowany przez specjalny algorytm LALR (którego nie będę tu opisywał). Ostatecznie jednak parsery przeznaczone do przetwarzania języka naturalnego nie są w stanie samodzielnie zidentyfikować partykuł – mogą ewentualnie korzystać z jakiejś zewnętrznej listy czasowników i porównywać przesunięte tokeny z kolejnymi rekordami w bazie danych.

Skomplikowane? Być może. Co Wam to przypomina? Dokładnie tak – podobne kroki wykonuje osoba, która chce przetworzyć i zrozumieć treść jakiegoś tekstu. Nie jesteśmy ani gorsi, ani lepsi od maszyn! Aby zidentyfikować czasownik frazowy – musimy go znać. Thank you, captain obvious!

7. Zakończenie

W tym artykule starałem się przybliżyć istotę czasowników frazowych. Jeśli jesteście zainteresowani gramatyką opisową, kognitywną, formalną, polecam stosowną literaturę. Jeśli chcecie się skupić na szwedzkich czasownikach frazowych, polecam książkę Tänk efter! Andersa Bodegårda.


Zobacz też…

Niemowląt sprawności językowe, cz. 1

http://woofla.pl/niemowlat-sprawnosci-jezykowe-cz-2-o-dwujezycznosci-slow-kilka/

http://woofla.pl/pitch-accent-w-jezyku-szwedzkim-cz-3/

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Teraz masz możliwość komentowania za pomocą swojego profilu na Facebooku.
ZALOGUJ SIĘ